Egoera berrira egokitu beharko dute, baina Marques de Saka-Lasturko zezenak ganadutegiko jabeek maite duten munduan murgilduta jarraitu nahi dute, "soka eten ez dadin". Aste Santura arte itxita egongo den Saka Perlakua jatetxeko tabernan jarri du elkarrizketarako hitzordua Asier Arrizabalagak (Itziar, 1974). Gertatutakoaz, ganadutegiaren ibilbideaz eta etorkizunaz hitz egin dugu.
Abelburu guztiak hiltegira eraman behar izan dituzue. Ez da samurra izan, ezta? Nola zaudete?
Penaz. Hainbeste urtez lan egin ondoren, eta etxean hainbeste animalia izan ostean... Kariñoa hartzen diezu azkenean.
Zer gertatu da zehazki? Lauzpabost tuberkulosi kasu hauteman zituztela azaldu dute komunikabideek.
Behi-aziendaren bi saneamendu kanpaina egiten dizkigute, bata udaberrian (martxoa-apirila aldera) eta bestea irailean edo urrian, Foru Aldundiak hala aginduta. Iaz, inauteriak pasatu berritan, animalia batek tuberkulinan positibo eman zuen; 240 buru genituen, eta horietatik bat txarra. Positibo eman duen behia hiltegira eramaten da, eta han ere positibo ematen baldin badu, ustiategi osoa ixten dizute; hiltegian tuberkulina proba ez bada positiboa, aldiz, positibo faltsua izaten da. Test azkar bat egiten dute hasieran, eta gero diagnostiko hori baieztatzeko kultiboa egiten da bi hilabetera; bietan positibo eman zuen animaliak.
Hortaz, duela urtebete inguru hasi zen arazoa?
Bai, gutxi gorabehera. Lehen kasua izan ostean, bi hilabetera egindako kanpainan beste lauzpabost positibo irten ziren, hurrengoan beste hainbeste, eta horrelaxe... EAEn indarrean den Europako 0 Tuberkulina legeak dio ustiategiaren %1 kutsatuta egonik, berez, abere guztiak hil behar dituzula. Guk, diputazioarekin elkarlanean, gehiago iraun dugu gure animalien genetika ezin delako kanpotik ekarri. Enkaste propioa daukagunez, zaila da hori genetikoki kanpotik ekartzea; urteak beharko lirateke, hazitarako zezena aldatu eta abar. Horregatik iraun dugu gehiago denboran. Baina tira, Madrilgo administrazioa sartu da, berria zabaldu da eta ezin izan diogu eutsi. Goitik etorri zen behi guztiak hiltzeko agindua.
Zenbat abelburu galdu dituzue orotara?
240, baina ez ditugu guztiak aldi berean hil: hasieran hamar bat kendu genituen, gero beste batzuk zuzenean eraman nituen hiltegira... Guztiak kentzeko agindua etorri zenean, 170 genituen. Aipatutako kanpainetan, bi odol lagin eta azal lagin bat aztertzen dituzte, eta batzuetan azalean agertzen zen positiboa, baina ez odolean, gero alderantziz... Hiruretan ez zuen ematen, orain batean, gero bestean... baina azkenean positibo.
“Argi daukagu jasoko dugun diruarekin ezingo dugula animaliarik ekarri. Oso garesti daude orain”
Badago behi-tuberkulosiari aurre egiterik? Prebentzio neurririk har daiteke, adibidez? Txertoren bat agian?
Ez dago, baina, nire ustez, ez dago ez dutelako nahi. Normalean, proba guztiak animaliei egiten dizkiete, eta pertsonentzat badago txertoa, baina ez ordea animalientzat? Beno, uste dut egon badagoela, baina Europak ez du nahiko edo… ez dakit ba nik. Prebentziorako azterketak egin eta egin, beste aukerarik ez dugu.
Zer egin behar duzue orain? Zein da hurrengo pausoa?
Bi astean 170 bat abere hil ditugu, azkenak joan den astean. Egia esan, azkar egin dugu, orain ukuilua desinfektatzeko bi hilabete behar direlako, eta ondoren hasi ahal izango gara ganadua sartzen. Nahiago izan dugu azkar kendu, desinfektatu, animalia berriak erosi… eta udan berriz ere lanean hasi. Zenbat eta beranduago kendu, udarako txarrago. Azken animalia hil eta 60 eguneko epean desinfektatu behar dira ukuiluak; lehenengo guk garbituko ditugu eta gero diputaziokoak etorriko dira. Nola garbituko duten ez dakit, sekula ez dugu ikusi eta.
Instituzioen laguntzarik izango duzue, adibidez, kalte ekonomikoei aurre egiteko?
Laguntza egon badago. Dekretu baten bidez animaliak hiltzeko laguntza bat ematen dute, kopuru bat buruko, baina ez dakigu zenbatekoa izango den. Dena dela, argi daukagu jasoko dugun diruarekin ezingo dugula animaliarik ekarri. Oso garesti daude orain.
Egin dezagun historia pixka bat. Marques de Saka-Lasturko zezenak ganadutegia erreferentea izan da Euskal Herrian, baita hemendik kanpo ere. Gipuzkoako eta EAEko zaharrenetakoa da, ezta?
Bai, Antonio Artetxek sortu zuen ganadutegia, 1897an. Ondoren, bere seme Asentzio Artetxek eta Miren emazteak hartu zuten, eta gero nik; familiakoak ez bagara ere, hirugarren belaunaldia gara. Asentziok eta Mirenek ez zuten seme-alabarik izan, eta beren senideek ez zuten honekin jarraitu nahi. Iñigo anaia eta biok herriz herri, festaz festa ibiltzen ginen beti, zezena asko gustatzen zitzaigulako. Eta, 17-18 urte genituenean, ganadutegiarekin jarraitu nahi ote genuen galdetu ziguten. 1997an erosi genuen, asko gustatzen zitzaigulako. Anaiak hiruzpalau urtera laga egin zuen, eta nik bakarrik jarraitu dut.
Sorreratik gaur artean, zertan aldatu da ganadutegia? Ezberdina al da, adibidez, lan egiteko modua?
Begira, leku hau [jatetxeko taberna] ukuilua zen lehen, behi guztiak katez lotuta egoten ziren. Etxe aurrean ere ukuilua genuen, eta 70 bat animalia izaten ziren, lotuta. Badakizu zenbat lan suposatzen duen horrek? Egunero jana eman, simaurra atera, karretillarekin hara eta hona... kristoren lana. Eta noski, modernizatu beharra geneukan, bestela denbora asko galtzen genuelako ganadua lotzen, kargatzen... Orain modu librean kargatzen ditugu, eta horrela gutxiago sufritzen du animaliak. Bestalde, urte batzuk beranduago taberna eta landetxea egin genituen.
Kapeak, sokamuturrak… harreman estua izan duzue jai herrikoiekin. Hori izan da beti ganadutegiaren jardueraren muina?
Bai, hemen beti izan ditugu zezenak festetarako. Hau da, zezenak, larrabehiak, umeentzako txahalak eta joaldunak. Baita poniak ere; azken hauek bizirik jarraitzen dute, eta beste guztiak hil egin behar izan ditugu. Lehen hemen inguruan bakarrik ibiltzen ginen, Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban. Eta duela urte asko kanpoko herrietako jaietara joaten ere hasi ginen: Nafarroa, Valentzia, Tarragona, Aragoi, Castello, Soria...
Nafar kastako ganaduarekin egiten duzue lan, ezta? Zer ezaugarri edo bereizgarri ditu?
Bai, zezenak Nafarroan erosten ditugu. Asensiok handik ekartzen zituen lehen, eta guk ere bai. Nolabait ulertzeko, bi motatako zezenak daude, bi arraza ezberdin balira bezala: Nafarroakoak (herrietan ibiltzen ditugunak), eta Salamancakoak eta abar, zezenketetan toreatzeko erabiltzen direnak. Toreatzaileek animalia tontoa bilatzen dute, kapara hobeto joan dadin. Guk, berriz, ganadu azkarra nahi dugu, bizkorra eta langilea, zezenak jendea harrapatzea bilatzen dugulako.
Haragitarako ere erabiltzen duzue ganadua?
Baita ere, baina ganadu gutxi saltzen dugu jateko, okela askorik ez duelako.
Laburrean:
Sokamuturra ikusteko gustuko toki bat?
Otxandio.
Entzierroa ikusteko gustuko toki bat?
Deba, baina ez Deba delako, jende asko irteten delako baizik.
Zezen-ikuskizun kuttunena?
Chivako (Valentzia) eta Lodosako (Nafarroa) sokako zezena. Herriko kale guztietan ibiltzen da zezena eta ikusgarria da milaka pertsona haren aurretik edo atzetik korrika ikustea. Tolosako inauteriak ere nabarmenduko nituzke.
Gustuko dut...
Nire lana, baserria.
Ez dut gustuko...
Kalean paseatzea.
Zer eskatzen diozu etorkizunari?
Lehenik eta behin, osasuna. Eta berriz ere lehen izan dugun izena hartzea..
Urteotako ibilbidean zeintzuk izan dira zailtasun handienak ganadutegian?
Lehen ez zegoen hainbeste araudi; gauzak aldatu egin dira, eta legeak zorroztu. Lehen, adibidez, zezenak gauez botatzen ziren, edozein ordutan, eta orain debekatuta dago 22:00etatik 07:00etara. Bere garaian, herri batera eramaten ziren animaliak hil egin behar zirela esaten zuten; pentsa, zuk Deban bost behi bota, eta guztiak hil behar, hainbeste festa izanik urtebetean behirik gabe gera zintezkeen! Azkenean lortu genuen hemen behintzat behi horiek ez hiltzea. Ondoren, pisuaren kontua etorri zen eta 350 kilo baino gutxiago pisatzen duten zezenak bakarrik atera ditzakegu kalera. Azkena umeen zezen-ikuskizunen debekua izan da.
2022an Eusko Legebiltzarrak etxeko animaliak babesteko ezarri zuen legeaz ari zara, ezta?
Bai, zuzenean eragin digu, lanik gabe geratu gara esparru horretan. Lehen, txahalak eta poniak umeentzako ikuskizunetan erabiltzen genituen. Baina, lege berri hori indarrean sartzean, 60 kilotik beherako animaliak erabiltzea debekatu zuten, ez dutelako erregelamendurik. Debekua Euskadin bakarrik daukagu. Bitxia da: Euskal Herrian sortu genituen umeentzako zezen-ikuskizunak, eta orain besteak zezena botatzen ari dira (Nafarroan eta Aragoin, adibidez), baina guk ezin dugu. Umeena kentzea izan da okerrena, haurrek txikitan ikasi behar dutelako zezenarekin ibiltzen eta afizioa izaten; aurrez ibili ez dena nekez jarriko da zezenaren aurrean 16-17 urterekin.
Animoz gaizki, baina aurrera egiteko gogoz zaudetela esan duzue: "Soka eten ez dadin jarraituko dugu lanean, kosta ahala kosta". Etapa bat itxi eta berri bati ekitea izango da orain erronka?
Gogoa badugu, baina hutsetik hasi beharko dugu eta ikusi beharko da nola doan guztia: animaliak erosi, herrietara joateko balio duten ikusi... Guk ikasi egin beharko dugu, eta animaliek ere bai, ez baitute lekua ezagutzen eta abar. Horregatik, agian ezingo dugu lehen bezain ondo konplitu, baina ahaleginduko gara. Hasieran ez dugu lehengo lan karga hartuko; oraingoz, behintzat, animaliak ezagutu arte ez gara kanpora joango, konpromiso handia da eta. Hemendik bost urtera? Ikusiko dugu. Gipuzkoa eta Euskadikoak behintzat bai, nola edo hala egingo ditut. Egia esan, esperantza badugu. Bizi osoa eman dugu honetan eta asko gustatzen zaigu; herrietara joan, jendearekin egon... gustura ibiltzen gara, gure saltsan. Ahal dudan bitartean lanean jarraituko dut.